| Grzyb z gatunku: GORYCZAK ŻÓŁCIOWY JEST NIEJADALNY LUB WYMAGA SPECJALNEJ OBRÓBKI. |
| Domena: | eukarionty |
| Królestwo: | grzyby |
| Typ: | podstawczaki |
| Klasa: | pieczarniaki |
| Rząd: | borowikowce |
| Rodzina: | borowikowate |
| Rodzaj: | goryczak |
| Gatunek: | goryczak żółciowy |
Kapelusz: średnica 5–15 cm (rzadziej do 20 cm), kształt początkowo półkulisty, później wypukły i spłaszczony. Powierzchnia początkowo delikatnie zamszowa, później gładka; barwa od jasnobrązowej po ciemnobrązową, czasem z odcieniem oliwkowym.
Rurki: początkowo białe, u starszych okazów różowe lub brudnoróżowe, łatwo oddzielające się od kapelusza.
Trzon: wysokość do 14 cm, grubość 2–5 cm, młode okazy beczułkowate, starsze maczugowate; powierzchnia jasna, z wyraźną, brązową siateczką o dużych oczkach.
Miąższ: biały, twardy u młodych, gąbczasty u starszych, po przekrojeniu nie zmienia koloru. Smak niezwykle gorzki, zapach przyjemny, grzybowy.
Łatwo pomylić z borowikiem szlachetnym (Boletus edulis), który ma białe rurki i brak gorzkiego smaku. Podobny też do borowika usiatkowanego (Boletus reticulatus), który rośnie częściej pod dębami i bukami. Czasem w nazwie - szatan - mylony z borowikiem szatańskim (Rubroboletus satanas), jednak wygląd tych grzybów jest zupełnie inny.
Występuje w Europie, Ameryce Północnej, Japonii, Korei oraz w Azji Środkowej. W Polsce dość pospolity, szczególnie w borach sosnowych i świerkowych, rzadziej w lasach mieszanych. Rośnie na kwaśnych, piaszczystych glebach, często w towarzystwie mchów. Owocniki pojawiają się od czerwca do końca października. Gatunek mikoryzowy, współżyjący głównie z drzewami iglastymi, zwłaszcza sosną i świerkiem. Dzięki temu, że jego grzybnia może rozwijać się również na butwiejącym drewnie, czasami wyrasta także na pniach i pniakach.
Rozmnaża się poprzez zarodniki produkowane w warstwie hymenialnej rurek. Zarodniki są roznoszone przez wiatr, owady i drobne zwierzęta leśne.
Zarodniki wrzecionowate lub elipsoidalne, gładkie, o wymiarach 10–15 × 4–6 μm; wysyp zarodników różowy.
Nie jest objęty ochroną prawną w Polsce. Gatunek pospolity w odpowiednich siedliskach.
Gatunek ten nie ma znaczenia gospodarczego w przemyśle spożywczym, jednak jest obiektem badań mikologicznych i ekologicznych.
Nie jest trujący, ale nawet niewielki fragment goryczaka żółciowego skutecznie psuje smak potrawy. Próbowano pozbawić goryczaka żółciowego jego przykrego smaku różnymi sposobami, np. kilkukrotnym gotowaniem za każdym razem w świeżej wodzie, czy przez długie gotowanie w słonej wodzie, jednak próby te nie dały satysfakcjonujących rezultatów, dlatego jako grzyb ''niejadalny'' nie przedstawia żadnej wartości gospodarczej.
Powszechnie spotyka się przekonanie, że gorzki smak w przyrodzie jest naturalnym ostrzeżeniem przed trucizną. Choć w niektórych przypadkach – szczególnie przy obecności trujących alkaloidów – ta zasada bywa trafna, nie można jej uznawać za pewną. Dobrym przykładem jest grejpfrut, który mimo intensywnej goryczki jest zupełnie nieszkodliwy. Podobnie jest z goryczakiem żółciowym – jego wyjątkowo gorzki smak może zniechęcać, ale sam grzyb jest całkowicie bezpieczny dla zdrowia i nie powoduje żadnych problemów żołądkowych. Co więcej, po obróbce termicznej gorycz staje się jeszcze wyraźniejsza, skutecznie psując smak innych grzybów gotowanych razem z nim.
Ta cecha bywa jednak wykorzystywana kulinarnie. W niektórych regionach Francji, Rumunii i Niemiec istnieją przepisy zalecające wygotowanie goryczaka w mleku o średniej zawartości tłuszczu, a następnie rozdrobnienie go i używanie jako przyprawy. Suszone i zmielone owocniki bywają też traktowane jako zamiennik czarnego pieprzu. W Wietnamie, na wyspie Phu Quoc, gorzkie borowiki - w tym goryczak - uchodzą wręcz za lokalny przysmak.
Dawniej był błędnie zaliczany do rodzaju Boletus jako Boletus felleus.
W Ameryce Północnej znany jest pod nazwą ''bitter bolete''.
Czasem bywa używany do testów smakowych w nauczaniu mikologii.
W literaturze mykologicznej opisywany już od końca XVIII wieku.
Nazwę polską nadała Alina Skirgiełło w 1960 r. W polskim piśmiennictwie mykologicznym gatunek ten opisywany był też pod nazwami: goryczak, grzybek gorzki, podgrzybek gorzki, zajączek gorzki. Inne nazwy potoczne to: borowik żółciowy, grzyb cierpki, mięsogłów żółciowy, zajączek żółciowy.
Potocznie najczęściej używana jest dla tego grzyba nazwa szatan, jednak tyczy się ona rzadkiego w Polsce trującego borowika szatańskiego. Ta zbieżność bierze się najprawdopodobniej z niewiedzy i niedoświadczeni grzybiarze biorą te grzyby za ten sam gatunek, co jest błędem.
Goryczak żółciowy jest jedynym europejskim borowikiem o różowym wysypie zarodników.
Poniżej znajdziesz nazwy gatunku grzyba goryczak żółciowy w innych językach:
Udostępnij stronę znajomym: